علوم شناختی مطالعه ی علمی ذهن است. منظور از ذهن مجموع هر آنچه که نمود های هوشمند وآگاهی هستند مانند تفکر ، ادراک، حافظه، احساس، استدلال و نیز تمام روندهای نا اگاهانه شناختی است. گاهی علوم شناختی را بصورت مطالعه ی علمی شناخت نیز تعریف میکنند .مهمترین اصل در این علم ان است که ذهن را میتوان به طور علمی فهمید؛ همین امر باعث میشود که علوم شناختی یک رویکرد مادی گرایانه (مانند فیزیک ، شیمی ، و...) به ذهن باشد. ارگونومی شناختی  بعبارت دیگر مهندسی شناختی است، شاخه جدیدی از ارگونومی که تاکید ویژه ای بر تجزیه و تحلیل شناختی فرایند های ذهنی دارد.

به عنوان مثال : تشخیص(Diagnosis)

تصمیم گیری (Decision making )

برنامه ریزی ( Planning (

ارگونومی شناختی با فرآیند های روانی (ذهنی) مانند ادراک، حافظه ، استدلال،پاسخ به موتور  مربوط می باشد به عنوان فعل و انفعالات بین انسانها و سایر عناصر یک سیستم تاثیر میگذارد. شامل مباحث با موضوعات بار کار روانی،تصمصم گیری، سبک عملکرد، تعامل انسان با کامپیوتر ،قابلیت اطمینان انسان، استرس کار ،آموزش ،عناوین مرتبط با طراحی انسان- سیستم می شود.

خطای انسانی Human Error

عملکرد بشر میتواند تحت تاثیر عواملی از قبیل سن، وضعیت روحی، وضعیت جسمی، نگرش، احساسات ، تمایلات انجام اشتباه، تعصبات شناختی قرار بگیرد. از سالهای پایانی جنگ جهانی دوم مسائل عوامل انسانی تبدیل به یک نگرانی بزرگ در ایمنی خصوصا حمل ونقل هوایی بوده است تا این حد که بین 90 تا 95 درصد از حوادث حمل ونقل توسط عوامل انسانی ایجاد میشود.

 عوامل انسانی یک تلاش همه جانبه درجهت کسب اطلاعات ،تلاش بیش از حد توانایی انسانی و محدودیت ها و اعمالی که اطلاعات را به تجهیزات، سیستم ها، نرم افزارها، امکانات، روش ها، مشاغل ، محیط، آموزش، نیروی انسانی و مدیریت برای تولید ایمن و راحت  با اطمینان انتقال دهد.خطا کلمه ای عمومی برای نشان دادن کلیه اتفاقاتی که در آن ترتیب برنامه ریزی شده ذهنی یا فعالیتهای فیزیکی برای رسیدن به نتیجه مورد نظر با شکست مواجه می شود.

کاهش خطای انسانی در کارکنان سلامت

در محیط های مراقبت سلامت، تصمیم گیری های سریع، حجم بالای داده و فشار کاری مداوم احتمال بروز خطای انسانی را افزایش میدهد. چنین خطاهایی می توانند پیامد های جبران ناپذیری برای سیستم و بیماران داشته باشند. یکس از رویکرد های نوین در کاهش این خطاها بهره گیری از ارگونومی شناختی ( cognitive ergonomics ( است. استفاده از اصول ارگونومی شناختی به موارد زیر کمک می کند:

1. طراحی رابط کاربر و تجهیزات کاربر پسند؛ نمایش اطلاعات با الویت بندی مناسب و حداقل بار شناختی
2. بهبود طراحی محیط کار ؛ مانند نورپردازی ، صدا و دسترسی سریع به اطلاعات حیاتی
3. استفاده اط پروتکل های تصمیم یار؛ سیستم های هوشمند برای کاهش بار تصمیم گیری
4. آموزش مبتنی بر شناخت؛ شامل تمرین مهارت های توجه و حافظه کاری برای کارکنان

برای کاهش خطاهای انسانی می توان از روش هایی همچون استفاده از چک لیست ها و دستورالعمل های مدون، ایجاد مکانیسم باز خورد فوری برای خطا های احتمالی ، ارزیابی دوره ای استرس و خستگی ذهنی کارکنان و تمرین سناریو های بحرانی در محیط های بدون ریسک استفاده کرد.

ارگونومی شناختی با درک عمیق از نحوه عملکرد ذهن انسان در محیط های کاری پیچیده، ابزاری موثر برای کاهش خطای انسانی و ارتقای کیفیت مراقبت سلامت فراهم میکند. رویکرد چند بعدی که طراحی فنی، آموزش، سازماندهی و رفاه روانی کارکنان را به صورت یکپارچه در نظر میگیرد، می تواند به ایمنی بیمار و بهروری بالاتر منجر شود.                                            

مریم امیدوار _ کارشناس بهداشت حرفه ای بیمارستان آنکولوژی امیر