به مناسبت هفته ملی سلامت مردان و با توجه به رویکرد راهبردی نظام سلامت در پیشگیری از سوانح و رفتارهای پرخطر، بررسی علمی و نظام‌مند پیامدهای مصرف استروئیدهای آنابولیک–آندروژنیک در میان مردان، به‌ویژه در جمعیت ورزشکاران و بدنسازان، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. تغییر الگوی سبک زندگی، افزایش گرایش به افزایش سریع توده عضلانی و گسترش دسترسی به داروهای نیروزا، چالش جدیدی را در حوزه سلامت عمومی ایجاد کرده است که نیازمند مداخلات آموزشی، پیشگیرانه و سیاست‌گذاری سلامت محور است.

استروئیدهای آنابولیک–آندروژنیک مشتقات صناعی هورمون تستوسترون هستند که با هدف تحریک سنتز پروتئین و افزایش توده عضلانی مورد سوءمصرف قرار می‌گیرند. اگرچه این ترکیبات در برخی شرایط بالینی نظیر درمان کمبود شدید هورمون‌های آندروژنی کاربرد محدود و تحت نظارت پزشکی دارند، اما مصرف غیرپزشکی آن‌ها در دوزهای بسیار بالا و در قالب چرخه‌های طولانی‌مدت، موجب اختلال در هموستاز فیزیولوژیک بدن می‌شود.

سازمان‌های معتبر بین‌المللی از جمله WHO بارها بر لزوم کنترل مصرف این مواد و آگاهی‌بخشی عمومی تأکید کرده‌اند. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد که مصرف استروئیدهای آنابولیک در برخی گروه‌های ورزشی مردان در سال‌های اخیر روند افزایشی داشته و این روند می‌تواند پیامدهای قابل توجهی برای نظام سلامت ایجاد کند.

از منظر فیزیولوژیک، استروئیدهای آنابولیک با اثر بر گیرنده‌های آندروژنی و مسیرهای سیگنالینگ سلولی، موجب افزایش سنتز پروتئین و رشد فیبرهای عضلانی می‌شوند. با این حال، مصرف غیرطبیعی این مواد با سرکوب محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–گناد همراه است که می‌تواند منجر به اختلالات پایدار در تولید تستوسترون درون‌زاد و ایجاد هیپوگنادیسم ثانویه شود. این وضعیت در برخی موارد حتی پس از قطع مصرف نیز به طور کامل بهبود نمی‌یابد و نیازمند مداخلات تخصصی غدد درون‌ریز است.

از مهم‌ترین پیامدهای مصرف استروئیدهای آنابولیک، افزایش بار قلبی–عروقی و اختلال در پروفایل لیپیدی خون است. افزایش و کاهش کلسترول، افزایش فشار خون و تغییرات ساختاری در عضله قلب می‌تواند خطر بروز حوادث حاد قلبی، آریتمی‌های خطرناک و مرگ ناگهانی قلبی را افزایش دهد. شواهد جدید نشان می‌دهد که آسیب‌های میکروسکوپی به بافت قلب ممکن است حتی پس از قطع مصرف نیز پایدار باقی بماند و زمینه‌ساز بیماری‌های مزمن قلبی–عروقی در سال‌های بعد شود.

در حوزه کبدی، مصرف این ترکیبات با اثرات هپاتوتوکسیک همراه است و می‌تواند موجب کلستاز، افزایش آنزیم‌های کبدی و در موارد شدید، ایجاد ضایعات تومورال کبدی شود. در حوزه سلامت باروری مردان، مصرف استروئیدهای آنابولیک با بروز اختلالات اسپرماتوژنز، کاهش کیفیت اسپرم، ناباروری موقت یا پایدار و بروز تغییرات هورمونی ثانویه همراه است. همچنین، اختلالات روانپزشکی شامل تغییرات خلقی، پرخاشگری، اضطراب، افسردگی و در برخی موارد بروز علائم شبه‌روان‌پریشی گزارش شده است.

از دیدگاه سلامت عمومی، مصرف استروئیدهای آنابولیک را می‌توان به‌عنوان یکی از مصادیق رفتارهای پرخطر در حوزه ورزش و سبک زندگی مردان در نظر گرفت. لذا رویکرد نظام سلامت باید مبتنی بر سه محور آموزش عمومی، غربالگری افراد در معرض خطر و تقویت نظارت بر توزیع و مصرف غیرمجاز این مواد باشد. آموزش اصول تمرین علمی، تغذیه مبتنی بر شواهد، و ترویج فرهنگ ورزش ایمن می‌تواند نقش مهمی در کاهش گرایش به مصرف مواد نیروزا داشته باشد.

در جمع‌بندی، اگرچه استروئیدهای آنابولیک–آندروژنیک ممکن است در کوتاه‌مدت موجب افزایش عملکرد ورزشی و حجم عضلانی شوند، اما شواهد علمی نشان می‌دهد که هزینه سلامت ناشی از مصرف غیرپزشکی این مواد به مراتب بیشتر از منافع کوتاه‌مدت آن است. رویکرد پیشگیری محور در حوزه سلامت مردان، به‌ویژه در هفته ملی سلامت مردان، می‌تواند نقش مهمی در کاهش بار بیماری‌ها و ارتقای کیفیت زندگی مردان در جامعه ایفا کند.