سال‌ها فشار خون بالا صرفاً یک اختلال قلبی ـ عروقی تلقی می‌شد؛  اما پزشکی نوین امروز دیگر انسان را مجموعه‌ای جدا از ذهن و بدن نمی‌بیند. در نگاه علم معاصر، گاهی افزایش فشار خون فقط حاصل نمک، چربی یا ژنتیک نیست؛ بلکه می‌تواند بازتابِ زیستنِ طولانی‌مدت در وضعیت «هشدار روانی» باشد.

بدن انسان برای بقا طراحی شده است. هنگامی که فرد در معرض استرس، اضطراب، فشارهای هیجانی، تعارض‌های عاطفی یا فرسودگی روانی قرار می‌گیرد، مغز وارد حالت دفاعی می‌شود. در این شرایط، سیستم عصبی سمپاتیک فعال شده و هورمون‌هایی مانند آدرنالین و کورتیزول ترشح می‌شوند. پیام این هورمون‌ها روشن است:خطر نزدیک است؛ باید آماده بمانی.

نتیجه این پاسخ زیستی، افزایش ضربان قلب، انقباض عروق و بالا رفتن فشار خون است. این واکنش در کوتاه‌مدت طبیعی و حتی ضروری است؛ اما زمانی که ذهن برای هفته‌ها، ماه‌ها یا سال‌ها در وضعیت تنش مزمن باقی بماند، بدن نیز آرام‌آرام این وضعیت را به‌عنوان «شرایط عادی» می‌پذیرد. در چنین حالتی، فشار خون بالا دیگر یک واکنش موقت نیست؛ بلکه به یک بیماری مزمن تبدیل می‌شود.

پژوهش‌های روان‌تنی (Psychosomatic Medicine) نشان داده‌اند افرادی که استرس مزمن، اضطراب پایدار، سرکوب هیجانات یا سبک زندگی پراسترس دارند، بیش از دیگران در معرض ابتلا به فشار خون بالا قرار می‌گیرند. حتی برخی مطالعات نشان می‌دهند که تجربه‌های روانی شدید، مانند سوگ، فشار شغلی طولانی‌مدت یا تنش‌های حل‌نشده عاطفی، می‌توانند از طریق تغییر عملکرد سیستم عصبی و هورمونی، تعادل طبیعی فشار خون را مختل کنند.

با این حال، علم پزشکی تاکید می‌کند که فشار خون بالا یک بیماری «چندعاملی» است. ژنتیک، افزایش وزن، مصرف زیاد نمک، کم‌تحرکی، مصرف دخانیات و بیماری‌های زمینه‌ای همچنان نقش اساسی دارند. بنابراین نباید فشار خون بالا را صرفا یک مشکل روانی دانست؛ بلکه روان، یکی از مهم‌ترین حلقه‌های پنهان این زنجیره است.

امروزه درمان مؤثر فشار خون بالا تنها به دارو درمانی محدود نمی‌شود. کنترل استرس، خواب کافی، فعالیت بدنی منظم، درمان اضطراب، حمایت اجتماعی و آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان، همگی بخشی از رویکرد علمی نوین در کنترل فشار خون محسوب می‌شوند.

شاید بتوان گفت گاهی بدن، پیش از آن‌که زبان سخن بگوید، با افزایش فشار خون فریاد می‌زند که روان، زیر بارِ فشارِ خاموشِ زندگی خسته شده است.

ثنا علوی زاده شیرازی مسئول روانشناسی بالینی بیمارستان آنکولوژی امیر